Yuri to japoński gatunek mangi, anime, light novel i innych form fikcji skupiający się na intymnych relacjach między kobietami. Może przedstawiać przyjaźń, silną więź emocjonalną, miłość romantyczną albo pożądanie. Nie jest więc synonimem erotyki. Współczesne yuri obejmuje zarówno subtelne historie o uczuciach, jak i otwarte romanse czy opowieści z wyraźnym wątkiem seksualnym. Często używa się wobec niego także określenia Girls’ Love lub skrótu GL.
Skąd wzięła się nazwa yuri?
Japońskie słowo yuri oznacza „lilię”. Kwiat ten od dawna kojarzono w japońskiej kulturze z pięknem i czystością, dlatego z czasem stał się jednym z symboli opowieści o bliskości między kobietami.
Ważny etap historii nazwy przypada na lata 70. W 1976 roku Bungaku Itō, redaktor gejowskiego magazynu „Barazoku”, użył określenia yurizoku, czyli „plemię lilii”, w odniesieniu do kobiet zainteresowanych innymi kobietami. Nazwa nawiązywała do określenia barazoku – „plemię róż” – stosowanego wobec gejów. Początkowo nie oznaczała jeszcze konkretnego gatunku mangi. Z czasem zaczęła funkcjonować jako określenie dzieł przedstawiających kobiecą intymność, a następnie utrwaliła się jako nazwa całego nurtu.
Jakie są korzenie gatunku yuri?
Historycznych źródeł yuri szuka się przede wszystkim w japońskiej literaturze dla dziewcząt z początku XX wieku. Szczególne znaczenie miała tak zwana klasa S. Opowieści tego nurtu pokazywały niezwykle silne, często idealizowane więzi między uczennicami szkół żeńskich. Zwykle łączyły starszą senpai i młodszą kōhai.
Relacje te przedstawiano najczęściej jako intensywne, lecz platoniczne. Miały być etapem dorastania, który kończył się wraz z ukończeniem szkoły i wejściem w dorosłość. Akcja rozgrywała się w zamkniętej przestrzeni żeńskiej szkoły, postrzeganej jako osobny świat, wolny od codziennych oczekiwań narzucanych kobietom.
Jedną z najważniejszych autorek tego okresu była Nobuko Yoshiya. Jej twórczość spopularyzowała motywy, które później wielokrotnie wracały w mandze yuri: prywatną szkołę dla dziewcząt, wyjątkowy duet bohaterek, wspólną przestrzeń oraz miłość wystawioną na próbę przez normy społeczne.
W latach 70. temat relacji między kobietami mocniej zadomowił się w mandze shōjo. Za jeden z pierwszych tytułów yuri często uznaje się Shiroi Heya no Futari autorstwa Ryōko Yamagishi, wydane w 1971 roku. W tym okresie tworzyły także artystki należące do tak zwanej Year 24 Group, między innymi Ryōko Yamagishi i Riyoko Ikeda. Ich dzieła poszerzały sposób przedstawiania płci, seksualności i kobiecego pożądania.
Wczesne mangi tego nurtu często miały tragiczny ton. Związki bohaterek kończyły się rozłąką, rezygnacją z uczucia albo śmiercią jednej z postaci. W badaniach nad historią yuri opisuje się czasem powtarzający się archetyp „Candy i Rose” – drobnej, jasnowłosej i niewinnej dziewczyny oraz starszej, bardziej tajemniczej bohaterki o silniejszej osobowości. Ten schemat z czasem stracił dominującą pozycję, ale jego ślady można odnaleźć w wielu późniejszych opowieściach.
Od Sailor Moon do współczesnego yuri
W latach 90. yuri zaczęło odchodzić od obowiązkowo tragicznych zakończeń. Duże znaczenie dla popularyzacji kobiecych relacji miała Czarodziejka z Księżyca. Związek Sailor Uranus i Sailor Neptune był jednym z najbardziej rozpoznawalnych pozytywnych przedstawień relacji między kobietami w popularnym anime i mandze.
Kolejnym ważnym tytułem stała się Rewolucjonistka Utena, wyreżyserowana przez Kunihiko Ikuharę, wcześniej związanego z anime Sailor Moon. Seria łączy baśniową symbolikę z tematami płci, władzy, seksualności i poszukiwania własnej tożsamości. Relacja Uteny i Anthy pokazuje, że yuri może być jednocześnie romansem, dramatem psychologicznym i krytyką społecznych ról.
Na przełomie XX i XXI wieku popularność odzyskały również motywy klasy S. Dobrym przykładem jest Maria-sama ga Miteru, opowieść osadzona w żeńskiej szkole, w której starsze i młodsze uczennice tworzą formalny system „sióstr”. Fabuła skupia się na emocjach, zaufaniu, zazdrości i codziennych nieporozumieniach, a nie tylko na deklaracjach romantycznych.
W 2003 roku pojawiły się pierwsze japońskie magazyny poświęcone wyłącznie tematyce yuri, między innymi „Yuri Shimai”. Dwa lata później rozpoczęto wydawanie „Comic Yuri Hime”. Publikacje te pomogły ujednolicić terminologię i pokazały, że yuri może obejmować bardzo różne style opowiadania, grupy odbiorców i poziomy intymności.
Yuri, Girls’ Love i shōjo-ai – czym różnią się te terminy?
Terminologia bywa myląca, zwłaszcza że japońskie i zachodnie środowiska fanowskie nie zawsze używają tych określeń w taki sam sposób.
| Termin | Znaczenie | Uwagi |
|---|---|---|
| Yuri | Szeroki nurt przedstawiający intymność między kobietami | Może obejmować przyjaźń, miłość, relacje duchowe, erotykę i historie o kobiecej tożsamości |
| Girls’ Love, GL | Określenie stosowane przez japońskich wydawców | Najczęściej funkcjonuje jako synonim yuri, choć czasem bywa kojarzone z bardziej wyraźnym romansem |
| Shōjo-ai | Dosłownie „dziewczęca miłość” | Termin rozpowszechniony głównie na Zachodzie, zwykle dla historii bez dosłownych scen seksualnych. W Japonii nie oznacza tego samego |
Najbezpieczniej traktować yuri jako szerokie spektrum, a nie sztywny wzorzec fabuły. Nie każda bohaterka musi określać się jako lesbijka lub biseksualistka, a tekst nie zawsze jednoznacznie nazywa relację. W niektórych utworach ważniejsze od deklaracji są gesty, emocje i sposób, w jaki bohaterki wpływają na siebie.
Yuri nie należy też mylić z yaoi ani bara. Yaoi i Boys’ Love koncentrują się na relacjach między mężczyznami, natomiast bara jest terminem używanym przede wszystkim wobec części męskiej twórczości homoerotycznej. Każdy z tych nurtów ma własną historię, konwencje i grupy odbiorców.
Jakie motywy często pojawiają się w yuri?
Gatunek korzysta z powtarzających się tropów, ale nie oznacza to, że każda seria musi je zawierać. Najczęściej spotyka się:
- Relację senpai–kōhai – starsza uczennica staje się opiekunką, mentorką lub emocjonalnym punktem odniesienia dla młodszej bohaterki.
- Żeńską szkołę – zamknięta przestrzeń pozwala skupić fabułę na relacjach między dziewczynami i ograniczyć obecność tradycyjnych ról płciowych.
- Miłość rozwijającą się z przyjaźni – uczucie często pojawia się stopniowo, przez wspólne doświadczenia, zaufanie i wzajemne wsparcie.
- Napięcie między więzią duchową a fizycznością – niektóre historie pozostają subtelne, inne otwarcie pokazują pożądanie, seks i cielesną bliskość.
- Konflikt z oczekiwaniami społecznymi – bohaterki mierzą się z rodziną, szkołą, normami obyczajowymi albo trudnością w nazwaniu własnych uczuć.
Dlatego sprowadzanie yuri wyłącznie do erotyki zniekształca obraz gatunku. Jednocześnie nie należy go nadmiernie ugrzeczniać. Współczesne yuri może mówić zarówno o delikatności i pierwszej miłości, jak i o seksualności, przemocy, samotności czy problemach psychicznych.
Jak wygląda yuri dzisiaj?
Współczesny gatunek coraz częściej wychodzi poza schemat szkolnego romansu. Nadal powstają serie o uczennicach, ale obok nich pojawiają się historie o studentkach, pracownicach biurowych, artystkach, matkach, a nawet starszych kobietach. Opowieści określane jako josei yuri skupiają się na dorosłym życiu, pracy, rodzinie, zdrowiu psychicznym i konsekwencjach podejmowanych decyzji.
Rozszerzył się także zakres konwencji. Yuri może łączyć romans z fantastyką, science fiction, horrorem, komedią albo isekai. Rozwój platform cyfrowych ułatwił publikowanie historii niezależnych i tworzonych przez osoby, które wcześniej miały ograniczony dostęp do tradycyjnego rynku.
W części współczesnych utworów wyraźniej mówi się o queerowej tożsamości. Nie oznacza to jednak, że każda seria musi przyjmować zachodni sposób definiowania orientacji seksualnej. Japońskie rozumienie yuri ma własny kontekst kulturowy, a granica między opowieścią o lesbijskiej tożsamości, romantycznej miłości i homospołecznej więzi bywa płynna.
Najkrócej mówiąc, yuri to nie jeden typ historii, lecz szeroki nurt opowieści o bliskości między kobietami. Jego korzenie sięgają literatury klasy S, a współczesne przykłady obejmują zarówno subtelne relacje, jak i dojrzałe romanse oraz historie otwarcie queerowe.
