Najczęstsze japońskie przesądy łączą folklor, grę słów i zasady codziennej etykiety. Liczby 4 i 9 kojarzą się ze śmiercią oraz cierpieniem, pałeczki wbite w ryż przywołują skojarzenia z pogrzebem, a kierunek północny przypomina o ułożeniu ciała zmarłego. Nie każdy współczesny Japończyk traktuje te wierzenia dosłownie, ale nadal są one ważną częścią kulturowego tła Japonii.
Dlaczego przesądy są ważne w Japonii?
Japońskie przesądy nie tworzą jednej spójnej doktryny. To raczej zbiór przekazywanych przez pokolenia wierzeń, ostrzeżeń i zwyczajów. Część wywodzi się z shintoizmu oraz buddyzmu, część z dawnych opowieści o duchach i istotach nadprzyrodzonych, a inne powstały z obserwacji codziennego życia.
Wiele z nich pełniło funkcję wychowawczą. Zakaz gwizdania nocą sprzyjał ciszy i ostrożności, zakrywanie brzucha podczas burzy mogło przypominać dzieciom o niebezpieczeństwie piorunów, a zasady dotyczące pałeczek uczyły szacunku dla obrzędów pogrzebowych. Dlatego nie należy patrzeć na te wierzenia wyłącznie jak na „dziwne zakazy”. Często łączą symbolikę z praktycznym ostrzeżeniem.
Dlaczego liczby 4 i 9 są pechowe?
Jednym z fundamentów japońskich przesądów jest gra słów. W języku japońskim jedna liczba może mieć kilka odczytań, a niektóre z nich brzmią tak samo jak słowa związane ze śmiercią lub cierpieniem.
| Liczba | Wymowa | Znaczenie | Dlaczego pechowa? |
|---|---|---|---|
| 4 | shi | śmierć | Brzmi tak samo jak znak oznaczający śmierć. |
| 9 | ku | cierpienie | Jej wymowa kojarzy się ze słowem oznaczającym ból lub trud. |
Liczba 4 budzi szczególnie silne skojarzenia. W niektórych szpitalach, hotelach i innych budynkach pomija się numer 4 w oznaczeniach pięter lub pokoi. Z podobnego powodu niechętnie wręcza się prezenty składające się z czterech części. Liczba 9 również uchodzi za pechową, choć zwykle wywołuje mniejszy niepokój.
Nie chodzi przy tym o matematyczne właściwości liczb, lecz o ich brzmienie. Ten mechanizm pokazuje, jak mocno język wpływa na japoński folklor. Podobne znaczenie mają także niektóre daty i lata życia, które przez wymowę mogą kojarzyć się z trudnościami lub śmiercią.
Jakie przesądy dotyczą codzienności?
Najczęstsze japońskie przesądy można spotkać przy stole, w domu, podczas snu, a nawet przy wykonywaniu zwykłych czynności higienicznych. Wiele z nich przypomina zasady dobrego wychowania, ponieważ ich symboliczne znaczenie jest ważniejsze niż dosłowna wiara w nadprzyrodzone skutki:
- Pałeczki wbite w ryż – nie należy zostawiać ich pionowo w misce ani przekazywać jedzenia z pałeczek do pałeczek. Takie gesty przypominają obrzędy pogrzebowe, podczas których pałeczki mogą być ustawiane przy misce z ryżem lub używane przy przekazywaniu kości zmarłego. W restauracji jest to przede wszystkim poważne naruszenie etykiety.
- Obcinanie paznokci nocą – dawniej wierzono, że osoba robiąca to po zmroku nie zdąży zobaczyć swoich rodziców przed ich śmiercią albo sama umrze młodo. Przesąd mógł też wynikać z praktycznego powodu: przy słabym świetle łatwiej było się skaleczyć.
- Spanie z głową na północ – taki kierunek kojarzy się z ułożeniem ciała zmarłego podczas buddyjskich ceremonii pogrzebowych. Z tego powodu część osób nadal unika ustawiania poduszki w ten sposób.
- Gwizdanie po zmroku – według dawnego przekonania może przywołać duchy, węże, a nawet złodziei. Za tym wierzeniem mogła kryć się prosta zasada bezpieczeństwa, ponieważ noc miała być czasem ciszy i czujności.
- Zakrywanie pępka podczas burzy – dzieciom opowiadano, że bóg piorunów może zabrać lub zjeść odsłonięty pępek. To obrazowe ostrzeżenie miało skłaniać do schronienia się przed gwałtowną pogodą.
- Schowanie kciuka na widok karawanu – kciuk określa się po japońsku słowem oyayubi, dosłownie „palec rodzica”. Ukrycie go w dłoni miało chronić rodziców przed śmiercią.
Wspólnym motywem tych wierzeń jest szacunek dla zmarłych. Czynności związane z pogrzebem nie powinny być przenoszone do zwykłego posiłku, snu czy rozmowy. Dzięki temu przesądy wzmacniają normy obyczajowe, nawet gdy nikt nie oczekuje dosłownej kary za ich złamanie.
Co przynosi szczęście w Japonii?
Japoński folklor nie koncentruje się wyłącznie na pechu. Istnieje wiele symboli, zwierząt i sytuacji kojarzonych z pomyślnością. Zwierzęta zajmują w tych wierzeniach szczególne miejsce, ponieważ od dawna postrzegano je jako istoty żyjące na granicy świata ludzi i natury:
- Pająk widziany rano – może zwiastować szczęście, podczas gdy pająk zauważony wieczorem bywa uznawany za zapowiedź pecha. To przykład przesądu zależnego od pory dnia.
- Maneki Neko – figurka kota z uniesioną łapą ma przyciągać pomyślność, klientów lub pieniądze. Dlatego często stoi przy wejściach do sklepów, restauracji i innych lokali.
- Pierwszy sen w Nowym Roku – hatsuyume bywa traktowany jako zapowiedź nadchodzącego roku. Znaczenie przypisuje się między innymi temu, co pojawiło się we śnie.
- Tanuki – ceramiczne figurki jenota, znanego w folklorze jako zmiennokształtny tanuki, symbolizują szczęście, powodzenie i dostatek. Można je spotkać przed domami, sklepami i restauracjami.
Zwierzęcą symbolikę widać także w kulcie Inari, bóstwa związanego między innymi z ryżem i pomyślnością. Lisy, czyli kitsune, są uznawane za jego posłańców. Posągi lisów przy świątyniach Inari przypominają, że japońskie wierzenia często łączą świat przyrody, religii i ludzkiego losu.
Czy Japończycy nadal wierzą w przesądy?
Współczesna Japonia jest nowoczesnym i wysoko rozwiniętym społeczeństwem, dlatego nie można uznać, że wszyscy jej mieszkańcy traktują przesądy poważnie. Dla wielu osób są one elementem rodzinnego przekazu, języka, etykiety i folkloru. Niektóre zakazy respektuje się z szacunku dla tradycji, nawet bez wiary w nadprzyrodzoną konsekwencję.
Najlepiej porównać je do europejskiego piątku trzynastego, czarnego kota czy unikania przechodzenia pod drabiną. Przesądy pozostają żywe, ponieważ opowiadają coś o wartościach danej społeczności: szacunku dla zmarłych, znaczeniu rodziny, potrzebie zachowania ciszy i ostrożności. W Japonii są więc nie tylko zbiorem zakazów, lecz także barwną częścią kulturowej pamięci.
